Go to home page - New Zealand Food Safety Authority.
Page content. Site access keysMain Menu
| Advanced Search
Te Pou Oranga Kai O Aotearoa

 
 
 

Te Arotake mo ngā kai mo te kainga

He huarahi tēnei hei whai whakaaro mou, mo to tātou iwi Maori hoki, ki te kaupapa o te whakarite ture, e pa ana ki te kai i Aotearoa nei

Te Arotake mo ngā kai mo te kainga

Ko te kaupapa e tika ana, kia pānui koe i ngā kōrero e takoto ake nei

Kei te tirotirohia e te Pou Oranga Kai (NZFSA) ngā āhuatanga katoa e pā ana ki te kai i roto i Aotearoa. Pēna e whai pānga koe i roto i ngā mahi whakanaonga, whakarite, whāwhā kai, me te tohatoha, harihari haere rānei i te kai, he tino tika kia whai whakaaro koe ki tenei arotake.

Ata pānuihia ngā kōrero e whai ake nei. Māu tonu e whakaaro pēna ka hiahia koe kia tukua atu he kape o te pepa whai tikanga, tuhinga roa. Kaore he utu mo tēnei pepa. Kei te whārangi o muri, ngā whakapānga (i raro i te wāhanga; ‘me pēhea te tuku whakaaro’).

I timatatia Te Arotake Mo Ngā Kai Mo Te Kainga, i te marama o Poutū-te-rangi 2003. Kua uru atu inaianei ki te wāhanga tuatahi, o te whakawhitiwhiti whakaaro me ngā iwi katoa, mo te kaupapa. Ka tino whānui te whakapāpā o ngā whakataunga o tēnei arotake ki ia kaiwhakanaonga kai i roto i Aotearoa – mai i ngā wheketere nunui ki ngā toa pakupaku, tae atu ki nga tūmomo whare kai katoa.

Ko te kaupapa mai i te timatanga ki naianei

I te orokohanga o te Pou Oranga Kai (NZFSA) i te marama o Hōngongoi 2002, ka whakamanatia mā tēnei roopu hei kawe te hōtaka whakarite kai mo Aotearoa. Kia tutuki ai tēnei whainga paetae me ngā hiahia o te kāwanatanga, ngā ahumahi me ngā kaihokohoko, koinei e arotake nei i te hōtaka whakarite kai mo Aotearoa.

I te marama o Poutū-te-rangi 2003, ka puta te pānui a te Pou Oranga Kai (NZFSA) mo te Te Arotake mo ngā kai mo te kainga. E rima tau te roanga o te kawenga o tēnei kaupapa. Koinei noaiho te tuarua, i roto i te toru tekau tau, o te whakahaere arotake nui, mo ngā mana whakahaere kai i Aotearoa.

He aha ngā kūrakuraku o ngā whakahaere inaianei?

I tohua e te Pou Oranga Kai (NZFSA), (i roto anō hoki i ngā tautoko mai, a ngā kāwanatanga-ā-rohe, ngā aumahi, me te hunga tangata o ngā tari hauora-ā-iwi) ētahi take, hei whakauru atu ki roto i ngā pepa whai tikanga, whakawhitiwhiti whakaaro. Anei ētahi o aua take e whai ake nei:

Ko te pōrarurarutanga mo te āhua o te whai wāhi mai o te kāwanatanga ki te kaupapa

Te ūauatanga o te whakaū i ngā mana whakahaere e pā ana ki te rahi me te iti o te kaipakihi, ngā whakararu e pā mai ana, me te whānui o ngā tūmomo kai me ētahi atu o ngā hua

Te āhua whīwhinga o ngā mana whakahaere

Te kore ōrite o te whakapāpātanga ki ngā kaipakihi

Te kore māramatanga (me te ōritetanga) me pēhea te rahi o ngā mahi ārahitanga a te Pou Oranga Kai (NZFSA) i roto i tōna tohungatanga Kaiwhakaritenga, ā kia pēhea hoki te rahi o te whai tikanga oranga, a te hunga tangata mōna ake

Te kore o te ata mārama ki ngā mahi o ētahi tūranga matua (pēnei i te hunga tangata, ngā kaitātari, ngā kaiwhakatūturu, me te kaiwhakarite)

Te kore o te ata mōhio mo ngā whaitake o te noho mā kia marutau, me ētahi atu āhuatanga ariā

Ngā tāruarua, ngā tāpiki, me ngā wāhiruatanga o ngā ture, me te utu ka taka mai i ēnei āhuatanga, ki te hunga tangata

Te kore matawai mo ngā whakararu e pā ana ki te wāhanga kai

He aha ngā mahi ka tutuki i tēnei arotake?

Ka whakatūria he hōtaka whakarite kai, ōrite mo te katoa. Ka hāngai tēnei hōtaka ki te iti me te rahi o ngā āhuatanga mahi kai i Aotearoa. Ko te whainga matua a te Pou Oranga Kai (NZFSA), ko te whakatū hōtaka maurua kore, me te whai māramatanga mo te ara hei whakaheke haere i ngā mate rere ka ahu mai i te kai, i roto i Aotearoa.

Ka pā tēnei arotake ki a wai?

Ka pā tenei kaupapa ki ngā kai katoa ka hokoa mo te kāinga (tae atu ki ngā kai hokona mai i tāwahi) me ngā kai i whakangaotia i Aotearoa, tae atu ki ngā kai hokona i roto i ngā toa kai nunui, i ngā whare kāwhi, me ngā whare kai. No reira ka pā tēnei arotake ki te hunga katoa o te wāhanga kai.

He aha ka whakarerekētia?

Ko ētahi whainga a te arotake, kia puta he tikanga ōritetanga mo te whakamahi kaupapa whakamaru kai, i roto i Aotearoa. Ka tohua ngā wāhanga whai tikanga nui, hei arotahi kei hea te nuinga o ngā whakararu. Ka utaina te pīkaunga mo te whakamaru i te kai, ki te hunga whakangao.

I tēnei wā, ko te whakahaere i ngā tikanga mo te kai, ka taka ki raro i ngā ture e rima. Ko te hiahia a te Pou Oranga Kai (NZFSA), kia whakakotahi haeretia ngā mātāpono, kia ōrite hoki te hanga whai mahi i waenganui i ēnei ture e rima. Ko te wawata a te Pou Oranga Kai (NZFSA), ka taea te whakatū i tetahi pūnaha whakarite, māmā noaiho ki te whai, ka mutu ka kitea te ōritetanga o te whakaaro.

Ko te tumanako ano, ka tau tonu ko te Tauira Whakarite me ōna taumata e toru (e whakamāramatia ake nei i raro iho) i hangaia i ngā tau tīmata i te 1990, mo ētahi o nga wāhanga e pā ana ki te kai, hei pūtake whai wāhi mai, ma te kāwanatanga. I te whakatūtanga o te Pou Oranga Kai (NZFSA), ka whakatatūtia e te kāwanatanga, koi nei te ara tika hei whakahonohono haere i ētahi atu o ngā tirohanga i roto i te kāwangatanga (ngā kaimahi hauora me ētahi atu).

E toru ngā roopu whai mana o tēnei Tauira Whakarite.

te kaiwhakarite – Pou Oranga Kai (NZFSA), ngā wāhanga Hauora-ā-iwi, me ngā kaunihera-ā-rohe, me ngā kāwanatanga-ā-rohe

te kaiwhakatūturu – ko ngā tari whakahaere kua whakatauria hei kawe i te whakatūturutanga o ngā mahi rāwaho, me te Tari Whakatūturu o te Pou Oranga Kai (NZFSA)

te ‘tangata’ – ahakoa ko wai me ngā roopu kei roto i ngā kaipakihi kai.

I roto i tēnei tauira, i runga i tōna tohu o te Kaiwhakarite matua, kā riro i te Pou Oranga Kai (NZFSA), te mana whakahaere e pā ana ki te āhuatanga o te kai ki roto o Aotearoa, me te whakaū i te āhua o te mahi o te hōtaka whakarite kai. Kei te Pou Oranga Kai (NZFSA), te mana whakatau i ngā whakaritenga e pā ana ki te ture, me te whakawhiwhi i ngā taonga mahi mo:

te whakamaru i te kai

te tōtika o te kai

ētahi atu āhuatanga o te hōtaka whakarite kai, pēnei i ngā whakataunga mo ngā hua i tua atu i te kai, me ngā kupu whai-ture tūturu mo ngā kai tuku ki tāwahi.

Ko wai ka whai painga?

Ko ngā tāngata katoa e noho ana i Aotearoa, me ngā kaihokohoko, ka whai painga

ko ngā aumahi, ki te whakaitihia, ki te whakakoretia rānei, ngā tāruarua

ki te whakakotahitia ngā whakaaro pū ka whakamaenetia ngā whakarite hei whakatutuki ma ngā ahumahi

He tauira, i raro i te pūnaha inaianei, he maha ngā mahi rerekē i roto i te wheketere kotahi, hei whakatutuki ma te kaipakihi aumahi kia taea ai te hua ōrite, kotahi. He tauira anō, e pā ana ki ngā toa hokomaha i raro i te ingoa kotahi, ēngari he tūnga taurea, ko te ūauatanga o te whakatutuki i ngā tikanga whakatakoto o ia rohe. Ko te hiahia o te Pou Oranga Kai (NZFSA), ko tētahi pūnaha e āhei ai tētahi kaipakihi kai, ki te whakahaere i te hōtaka whānui kotahi, kia māmā ai te whakatutuki i ngā whakaritenga ture.

I tēnei wā he maha ngā rerekētanga hei whakawaia ma ngā kai whakatūturu, me ngā āpiha whakaū, kia tika ai te tirotiro me te whakamana i te ture. Ma te whakapiripiri haere i ngā whakaritenga, e whakamāmā tēnei āhuatanga.

Ma ēnei āhuatanga o te kaupapa, e puta ai te pūnaha tōtika mo te whakarato kai. Ko te mutunga atu, ka whai painga ngā kaihokohoko kai ki te whakakahatia ake te āhuatanga o te whakamaru kai.

He aha kua puta tae noa mai ki tēnei wā?

I te tau 2003, ka hui te Pou Oranga Kai (NZFSA) me ngā aumahi i Tāmaki Makaurau, Whanganui-ā-tara me Ōtautahi, i te putanga o te arotake. Mai i tēra wa, ka mahi te Pou Oranga Kai (NZFSA) me ngā kaimahi o ngā Hauora-ā-rohe, ngā kaunihera-ā-rohe, i te taha o ngā kāwanatanga-ā-rohe o Aotearoa, ki te hanga pepa ariā. I te marama o Haratua i te tau 2004, ka whakatūngia ētahi wānanga mo ngā roopu aumahi, hei whakawhitiwhiti whakaaro mo ēnei pepa. Kei te whakakao haere te Pou Oranga Kai (NZFSA), i ngā kōrero mo te whakamaru kai a ngā rohe maha.

Ko ngā wāhanga matua o te arotake

ko te whakatau i te raupapa mahi me te whakatinana kaupapa

ko te whakakaupapa ariā me te tohu i ngā huarahi hei whainga

ko te whakaari i ngā pepa ariā hei tukunga whakaaro ma te iwi

ko te tātari i ngā tukunga whakaaro me te whakahou mahere

ko ngā whakaarohanga o te kāwanatanga mo ngā mahere

ko te whakarerekē me te whakahou i te ture

ko te whakaū i te arotake

Ko te raupapa mahi, kia ahei te whai wāhi mai a te iwi whānui ki te kaupapa

I te rua tekau mā rua o ngā rā o Mahuru, i te tau 2004, ka tukua e te Pou Oranga Kai (NZFSA) te tuatahi o ngā pepa ariā e wha, ki te iwi whānui, hei whakawhitiwhiti whakaaro, ki te kaupapa. Ko te pepa tuarima e pā ana ki te kohi i ngā utu, ka puta i te roanga o tēnei tau.

Ko te wā ka kati mo ngā kōrero tāpaetanga mo ngā pepa e wha, ko te toru tekau mā tahi o ngā ra o Hakihea, 2004.

Nga kaupapa o ngā pepa o te tau 2004?

Te pepa tuatahi:

Te whakataki me te horopaki

He kōrero whakatau i te horopaki mo te arotake, me te whakatakoto i ngā tikanga take whakahaere, hei urunga mai ma te kāwanatanga ki roto i ngā mahi whakamaru kai. Ko te titiro, mā ēnei take whakahaere e tautoko ngā whakaritenga mo te whakamaru kai ā muri atu i tēnei.

Te pepa tuarua:

Ngā mahi whakarite, ngā mana whakahaere, me nga wāhanga

He kōrero mo ngā ahuatanga mahi, me ngā mana whakahaere inaianei, me muri atu i tēnei, e pā ana ki te kaiwhakarite me ngā ahuatanga whakarite mo ngā wāhanga kai, e whai wahi mai ai te kāwanatanga, ngā poari hauora-ā-rohe, me ngā kāwanatanga-ārohe.

Te pepa tuatoru:

Ngā mahere whakahaere mo te kai

He titiro ki te hanga ara mo te āhua whakaritenga a te kāwanatanga mo te whakamaru kai, i runga i ngā hōtaka e whakamahia whanuitia ana i roto i ngā aumahi kai.

Te Pepa tuawha:

Te whakakaupapa i ngā mahere whakarite kai

He kōrero mo te whakakaupapa i ngā tirohanga o ngā mahere whakarite kai, e pā ana ki te rehita, ki te whakatūturutanga, me te tuku mana ki te hunga tangata, me ngā tari whakahaere i roto i tenei raupapa mahi.

Te ara hei whai whakaaro mai mou

Ka taea te tirotiro i ngā pepa ariā kua puta me ngā pepa kaore anō kia puta i runga i te rorohiko - www.nzfsa.govt.nz,me whakapā mai rānei ki te Pou Oranga Kai (NZFSA) I runga i te waea kore utu – 0800 NZFSA (0800 693 721)
īmera rānei – info@nzfsa.govt.nz

Me tuku atu o kōrero tāpaetanga mo nga pepa ki:

Submissions – Domestic Food Review
Policy Group
New Zealand Food Safety Authority
PO Box 2835
WELLINGTON
Īmera: robbie.thomson@nzfsa.govt.nz
Tukuāhua: (04) 463 2501

All information on this website is subject to a disclaimer.
Contact for enquiries

New Zealand Food Safety Authority
68-86 Jervois Quay
PO Box 2835
Wellington
NEW ZEALAND

Phone: +64 4 894 2500
Fax: +64 4 894 2501

Contact NZFSA about this page