|
|
Te Arotake mo ngā kai mo te kainga
He huarahi tēnei hei whai whakaaro mou, mo to tātou iwi Maori hoki, ki te kaupapa o te whakarite ture, e pa ana ki te kai i Aotearoa nei
Te Arotake mo ngā kai mo te kainga
Ko te kaupapa e tika ana, kia pānui koe i ngā kōrero e takoto ake nei
Kei te tirotirohia e te Pou Oranga Kai (NZFSA) ngā āhuatanga katoa e pā ana ki te kai i roto i Aotearoa. Pēna e whai pānga koe i roto i ngā mahi whakanaonga, whakarite, whāwhā kai, me te tohatoha, harihari haere rānei i te kai, he tino tika kia whai whakaaro koe ki tenei arotake.
Ata pānuihia ngā kōrero e whai ake nei. Māu tonu e whakaaro pēna ka hiahia koe kia tukua atu he kape o te pepa whai tikanga, tuhinga roa. Kaore he utu mo tēnei pepa. Kei te whārangi o muri, ngā whakapānga (i raro i te wāhanga; ‘me pēhea te tuku whakaaro’).
I timatatia Te Arotake Mo Ngā Kai Mo Te Kainga, i te marama o Poutū-te-rangi 2003. Kua uru atu inaianei ki te wāhanga tuatahi, o te whakawhitiwhiti whakaaro me ngā iwi katoa, mo te kaupapa. Ka tino whānui te whakapāpā o ngā whakataunga o tēnei arotake ki ia kaiwhakanaonga kai i roto i Aotearoa – mai i ngā wheketere nunui ki ngā toa pakupaku, tae atu ki nga tūmomo whare kai katoa.
Ko te kaupapa mai i te timatanga ki naianei
I te orokohanga o te Pou Oranga Kai (NZFSA) i te marama o Hōngongoi 2002, ka whakamanatia mā tēnei roopu hei kawe te hōtaka whakarite kai mo Aotearoa. Kia tutuki ai tēnei whainga paetae me ngā hiahia o te kāwanatanga, ngā ahumahi me ngā kaihokohoko, koinei e arotake nei i te hōtaka whakarite kai mo Aotearoa.
I te marama o Poutū-te-rangi 2003, ka puta te pānui a te Pou Oranga Kai (NZFSA) mo te Te Arotake mo ngā kai mo te kainga. E rima tau te roanga o te kawenga o tēnei kaupapa. Koinei noaiho te tuarua, i roto i te toru tekau tau, o te whakahaere arotake nui, mo ngā mana whakahaere kai i Aotearoa.
He aha ngā kūrakuraku o ngā whakahaere inaianei?
I tohua e te Pou Oranga Kai (NZFSA), (i roto anō hoki i ngā tautoko mai, a ngā kāwanatanga-ā-rohe, ngā aumahi, me te hunga tangata o ngā tari hauora-ā-iwi) ētahi take, hei whakauru atu ki roto i ngā pepa whai tikanga, whakawhitiwhiti whakaaro. Anei ētahi o aua take e whai ake nei:
• Ko te pōrarurarutanga mo te āhua o te whai wāhi mai o te kāwanatanga ki te kaupapa
• Te ūauatanga o te whakaū i ngā mana whakahaere e pā ana ki te rahi me te iti o te kaipakihi, ngā whakararu e pā mai ana, me te whānui o ngā tūmomo kai me ētahi atu o ngā hua
• Te āhua whīwhinga o ngā mana whakahaere
• Te kore ōrite o te whakapāpātanga ki ngā kaipakihi
• Te kore māramatanga (me te ōritetanga) me pēhea te rahi o ngā mahi ārahitanga a te Pou Oranga Kai (NZFSA) i roto i tōna tohungatanga Kaiwhakaritenga, ā kia pēhea hoki te rahi o te whai tikanga oranga, a te hunga tangata mōna ake
• Te kore o te ata mārama ki ngā mahi o ētahi tūranga matua (pēnei i te hunga tangata, ngā kaitātari, ngā kaiwhakatūturu, me te kaiwhakarite)
• Te kore o te ata mōhio mo ngā whaitake o te noho mā kia marutau, me ētahi atu āhuatanga ariā
• Ngā tāruarua, ngā tāpiki, me ngā wāhiruatanga o ngā ture, me te utu ka taka mai i ēnei āhuatanga, ki te hunga tangata
• Te kore matawai mo ngā whakararu e pā ana ki te wāhanga kai
He aha ngā mahi ka tutuki i tēnei arotake?
Ka whakatūria he hōtaka whakarite kai, ōrite mo te katoa. Ka hāngai tēnei hōtaka ki te iti me te rahi o ngā āhuatanga mahi kai i Aotearoa. Ko te whainga matua a te Pou Oranga Kai (NZFSA), ko te whakatū hōtaka maurua kore, me te whai māramatanga mo te ara hei whakaheke haere i ngā mate rere ka ahu mai i te kai, i roto i Aotearoa.
Ka pā tēnei arotake ki a wai?
Ka pā tenei kaupapa ki ngā kai katoa ka hokoa mo te kāinga (tae atu ki ngā kai hokona mai i tāwahi) me ngā kai i whakangaotia i Aotearoa, tae atu ki ngā kai hokona i roto i ngā toa kai nunui, i ngā whare kāwhi, me ngā whare kai. No reira ka pā tēnei arotake ki te hunga katoa o te wāhanga kai.
He aha ka whakarerekētia?
Ko ētahi whainga a te arotake, kia puta he tikanga ōritetanga mo te whakamahi kaupapa whakamaru kai, i roto i Aotearoa. Ka tohua ngā wāhanga whai tikanga nui, hei arotahi kei hea te nuinga o ngā whakararu. Ka utaina te pīkaunga mo te whakamaru i te kai, ki te hunga whakangao.
I tēnei wā, ko te whakahaere i ngā tikanga mo te kai, ka taka ki raro i ngā ture e rima. Ko te hiahia a te Pou Oranga Kai (NZFSA), kia whakakotahi haeretia ngā mātāpono, kia ōrite hoki te hanga whai mahi i waenganui i ēnei ture e rima. Ko te wawata a te Pou Oranga Kai (NZFSA), ka taea te whakatū i tetahi pūnaha whakarite, māmā noaiho ki te whai, ka mutu ka kitea te ōritetanga o te whakaaro.
Ko te tumanako ano, ka tau tonu ko te Tauira Whakarite me ōna taumata e toru (e whakamāramatia ake nei i raro iho) i hangaia i ngā tau tīmata i te 1990, mo ētahi o nga wāhanga e pā ana ki te kai, hei pūtake whai wāhi mai, ma te kāwanatanga. I te whakatūtanga o te Pou Oranga Kai (NZFSA), ka whakatatūtia e te kāwanatanga, koi nei te ara tika hei whakahonohono haere i ētahi atu o ngā tirohanga i roto i te kāwangatanga (ngā kaimahi hauora me ētahi atu).
E toru ngā roopu whai mana o tēnei Tauira Whakarite.
• te kaiwhakarite – Pou Oranga Kai (NZFSA), ngā wāhanga Hauora-ā-iwi, me ngā kaunihera-ā-rohe, me ngā kāwanatanga-ā-rohe
• te kaiwhakatūturu – ko ngā tari whakahaere kua whakatauria hei kawe i te whakatūturutanga o ngā mahi rāwaho, me te Tari Whakatūturu o te Pou Oranga Kai (NZFSA)
• te ‘tangata’ – ahakoa ko wai me ngā roopu kei roto i ngā kaipakihi kai.
I roto i tēnei tauira, i runga i tōna tohu o te Kaiwhakarite matua, kā riro i te Pou Oranga Kai (NZFSA), te mana whakahaere e pā ana ki te āhuatanga o te kai ki roto o Aotearoa, me te whakaū i te āhua o te mahi o te hōtaka whakarite kai. Kei te Pou Oranga Kai (NZFSA), te mana whakatau i ngā whakaritenga e pā ana ki te ture, me te whakawhiwhi i ngā taonga mahi mo:
• te whakamaru i te kai
• te tōtika o te kai
• ētahi atu āhuatanga o te hōtaka whakarite kai, pēnei i ngā whakataunga mo ngā hua i tua atu i te kai, me ngā kupu whai-ture tūturu mo ngā kai tuku ki tāwahi.
Ko wai ka whai painga?
• Ko ngā tāngata katoa e noho ana i Aotearoa, me ngā kaihokohoko, ka whai painga
• ko ngā aumahi, ki te whakaitihia, ki te whakakoretia rānei, ngā tāruarua
• ki te whakakotahitia ngā whakaaro pū ka whakamaenetia ngā whakarite hei whakatutuki ma ngā ahumahi
He tauira, i raro i te pūnaha inaianei, he maha ngā mahi rerekē i roto i te wheketere kotahi, hei whakatutuki ma te kaipakihi aumahi kia taea ai te hua ōrite, kotahi. He tauira anō, e pā ana ki ngā toa hokomaha i raro i te ingoa kotahi, ēngari he tūnga taurea, ko te ūauatanga o te whakatutuki i ngā tikanga whakatakoto o ia rohe. Ko te hiahia o te Pou Oranga Kai (NZFSA), ko tētahi pūnaha e āhei ai tētahi kaipakihi kai, ki te whakahaere i te hōtaka whānui kotahi, kia māmā ai te whakatutuki i ngā whakaritenga ture.
I tēnei wā he maha ngā rerekētanga hei whakawaia ma ngā kai whakatūturu, me ngā āpiha whakaū, kia tika ai te tirotiro me te whakamana i te ture. Ma te whakapiripiri haere i ngā whakaritenga, e whakamāmā tēnei āhuatanga.
Ma ēnei āhuatanga o te kaupapa, e puta ai te pūnaha tōtika mo te whakarato kai. Ko te mutunga atu, ka whai painga ngā kaihokohoko kai ki te whakakahatia ake te āhuatanga o te whakamaru kai.
He aha kua puta tae noa mai ki tēnei wā?
I te tau 2003, ka hui te Pou Oranga Kai (NZFSA) me ngā aumahi i Tāmaki Makaurau, Whanganui-ā-tara me Ōtautahi, i te putanga o te arotake. Mai i tēra wa, ka mahi te Pou Oranga Kai (NZFSA) me ngā kaimahi o ngā Hauora-ā-rohe, ngā kaunihera-ā-rohe, i te taha o ngā kāwanatanga-ā-rohe o Aotearoa, ki te hanga pepa ariā. I te marama o Haratua i te tau 2004, ka whakatūngia ētahi wānanga mo ngā roopu aumahi, hei whakawhitiwhiti whakaaro mo ēnei pepa. Kei te whakakao haere te Pou Oranga Kai (NZFSA), i ngā kōrero mo te whakamaru kai a ngā rohe maha.
Ko ngā wāhanga matua o te arotake
• ko te whakatau i te raupapa mahi me te whakatinana kaupapa
• ko te whakakaupapa ariā me te tohu i ngā huarahi hei whainga
• ko te whakaari i ngā pepa ariā hei tukunga whakaaro ma te iwi
• ko te tātari i ngā tukunga whakaaro me te whakahou mahere
• ko ngā whakaarohanga o te kāwanatanga mo ngā mahere
• ko te whakarerekē me te whakahou i te ture
• ko te whakaū i te arotake
Ko te raupapa mahi, kia ahei te whai wāhi mai a te iwi whānui ki te kaupapa
I te rua tekau mā rua o ngā rā o Mahuru, i te tau 2004, ka tukua e te Pou Oranga Kai (NZFSA) te tuatahi o ngā pepa ariā e wha, ki te iwi whānui, hei whakawhitiwhiti whakaaro, ki te kaupapa. Ko te pepa tuarima e pā ana ki te kohi i ngā utu, ka puta i te roanga o tēnei tau.
Ko te wā ka kati mo ngā kōrero tāpaetanga mo ngā pepa e wha, ko te toru tekau mā tahi o ngā ra o Hakihea, 2004.
Nga kaupapa o ngā pepa o te tau 2004?
Te pepa tuatahi:
Te whakataki me te horopaki
He kōrero whakatau i te horopaki mo te arotake, me te whakatakoto i ngā tikanga take whakahaere, hei urunga mai ma te kāwanatanga ki roto i ngā mahi whakamaru kai. Ko te titiro, mā ēnei take whakahaere e tautoko ngā whakaritenga mo te whakamaru kai ā muri atu i tēnei.
Te pepa tuarua:
Ngā mahi whakarite, ngā mana whakahaere, me nga wāhanga
He kōrero mo ngā ahuatanga mahi, me ngā mana whakahaere inaianei, me muri atu i tēnei, e pā ana ki te kaiwhakarite me ngā ahuatanga whakarite mo ngā wāhanga kai, e whai wahi mai ai te kāwanatanga, ngā poari hauora-ā-rohe, me ngā kāwanatanga-ārohe.
Te pepa tuatoru:
Ngā mahere whakahaere mo te kai
He titiro ki te hanga ara mo te āhua whakaritenga a te kāwanatanga mo te whakamaru kai, i runga i ngā hōtaka e whakamahia whanuitia ana i roto i ngā aumahi kai.
Te Pepa tuawha:
Te whakakaupapa i ngā mahere whakarite kai
He kōrero mo te whakakaupapa i ngā tirohanga o ngā mahere whakarite kai, e pā ana ki te rehita, ki te whakatūturutanga, me te tuku mana ki te hunga tangata, me ngā tari whakahaere i roto i tenei raupapa mahi.
Te ara hei whai whakaaro mai mou
Ka taea te tirotiro i ngā pepa ariā kua puta me ngā pepa kaore anō kia puta i runga i te rorohiko - www.nzfsa.govt.nz,me whakapā mai rānei ki te Pou Oranga Kai (NZFSA) I runga i te waea kore utu – 0800 NZFSA (0800 693 721)
īmera rānei – info@nzfsa.govt.nz
Me tuku atu o kōrero tāpaetanga mo nga pepa ki:
Submissions – Domestic Food Review
Policy Group
New Zealand Food Safety Authority
PO Box 2835
WELLINGTON
Īmera: robbie.thomson@nzfsa.govt.nz
Tukuāhua: (04) 463 2501
New Zealand Food Safety Authority
68-86 Jervois Quay
PO Box 2835
Wellington
NEW ZEALAND
Phone: +64 4 894 2500
Fax: +64 4 894 2501
Contact
NZFSA about this page
